Formatief handelen
De diatoetsen als startpunt
Formatief handelen (of formatieve evaluatie) betekent dat je doelgericht informatie verzamelt over het leerproces van je leerlingen. Die informatie dient niet om te beoordelen, maar om dat leerproces bij te sturen. Het is een continu proces waarin leerlingen en leerkrachten samen ontdekken waar de leerling staat, waar die naartoe wil en wat nodig is om daar te geraken.
Het kader
Om het leerproces bij te sturen, zoeken we binnen formatief handelen antwoorden op drie kernvragen:
-
Waar werkt de leerling naartoe? – het doel van een leeractiviteit, les of vak
-
Waar staat de leerling nu? – de huidige kennis, vaardigheden, attitudes en misconcepties
-
Hoe geraakt de leerling daar? – de volgende stappen om vooruitgang te boeken
De drie vragen hierboven komen sterk overeen met feed up, feedback en feed forward. Daarnaast is het belangrijk dat niet alleen jij als leerkracht, maar ook je leerlingen zelf het leerproces bijsturen: idealiter nemen zij daarin voor zichzelf én voor elkaar een actieve rol op. Zet je die drie spelers (leerkracht, leerling en medeleerling) tegenover de drie kernvragen, dan ontstaan er vijf strategieën om het leren formatief bij te sturen.
Vijf strategieën van formatief handelen
De vijf strategieën van formatief handelen vormen geen vaste volgorde, maar een denkkader om je dagelijkse klaspraktijk af te stemmen op het leerproces van je leerlingen, niet op hun scores. Gecombineerd vormen de strategieën een interactief systeem waarin kennis, evaluatie en communicatie elkaar voortdurend afwisselen.
Noot. Aangepast overgenomen van De Bruyker, M., & Vandemeulebroucke, E. (2025). Leidraad Feedback die het leren verbetert, p. 16.
1. Leerdoelen en succescriteria delen, verhelderen en begrijpen
Sterk formatief handelen start met transparante leerdoelen en gedeelde succescriteria. Leren wordt pas doelgericht als je leerlingen weten waarvoor ze leren én begrijpen hoe goed werk eruitziet. Wanneer je leerlingen begrijpen waarom ze iets leren, kunnen ze hun inspanningen meer richting geven. Voor jou als leerkracht fungeert het doel als referentiekader bij je observatie. Voor leerlingen en peers wordt het een gemeenschappelijke taal om de kwaliteit van hun werk te bespreken.
Denk bij deze strategie aan richtlijnen zoals:
- Formuleer doelen in leerlingentaal.
- Gebruik voorbeelden van werk van verschillende kwaliteit.
- Doe aan co-constructie: werk interactief verder aan de ideeën van je leerlingen om samen de criteria te verwoorden.
2. Leren zichtbaar maken
In veel leercontexten is het moeilijk om te weten wat je leerlingen echt begrijpen. Een tweede strategie van formatief handelen heeft daarom als doel om dat leerproces zichtbaar te maken. Dat wordt eliciting evidence genoemd: de juiste vraag op het juiste moment stellen, zodat die inzicht geeft in het denkproces van je leerlingen en niet enkel in hun antwoorden.
Inzicht in hun leerproces verwerf je dus niet door frequent te toetsen, maar door het leerproces zichtbaar te maken en op de juiste momenten bij te sturen. Met de Diatoetsen kan je het leerproces periodiek en op een genormeerde schaal zichtbaar maken. Met de aanvullende tools voor formatief handelen toets je het begrip van je leerlingen op kleinere schaal. Zo kan je tussen lessen of activiteiten jouw instructie geïnformeerd bijsturen.
3. Inzichten geven om verder te leren
Feedback is pas effectief als die leidt tot actie. Met de derde strategie van formatief handelen stap je af van een beoordeling van een eindproduct en focus je op het proces. Je verbindt de huidige stappen van je leerling met de volgende stap: wat kan hij of zij volgende keer beter doen? Je leerling leert die informatie interpreteren, herformuleren en toepassen; de leerling leert dus actie ondernemen op basis van jouw feedback. De kracht van deze strategie ligt in de circulatie van informatie: goede feedback verandert zowel het gedrag van je leerling, alsook de beslissingen die jij als leerkracht neemt over wat volgt.
4. Leerlingen activeren als infobronnen voor elkaar
Wanneer leerlingen elkaars werk analyseren en becommentariëren, ontstaat een horizontaal leernetwerk. Leerlingen helpen elkaar om hun denken duidelijker onder woorden te brengen en samen te begrijpen wat “goede kwaliteit” betekent in hun leeromgeving.
De waarde daarvan ligt niet in het ontvangen van feedback, maar voornamelijk in het geven ervan: wie feedback formuleert, ontwikkelt een scherper beoordelingsvermogen. Peerassessments versterken metacognitieve competenties en sociale betrokkenheid. Die competenties zijn cruciaal in hedendaagse leercontexten waarin samenwerking en zelfsturing centraal staan.
5. Leerlingen activeren als eigenaars van hun eigen leerproces
Het ultieme doel van formatief handelen is niet het verkrijgen van betere feedback, maar het verwerven van autonomie in het leerproces. Door herhaaldelijk na te denken over het doel, de voortgang en de volgende stappen leren leerlingen zichzelf monitoren. Ze leren met andere woorden hun eigen leerproces reguleren. Die zelfregulatie hangt sterk samen met leerwinst.
Wanneer leerlingen inzicht krijgen in de principes van een beoordeling, worden ze minder afhankelijk van externe sturing van jou als leerkracht. Ze ontwikkelen het vermogen om zelf leervragen te stellen en feedback te gebruiken als input om zichzelf te verbeteren. De leerling raakt vertrouwd met het proces dat eerder tussen leerkracht en peer gebeurde.
Wegwijs doorheen de tools
Dia ontwikkelde tools om formatief handelen in jouw klaspraktijk te integreren. Deze formatieve tools zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en situeren zich steeds binnen één of meerdere strategieën. De hoofding (zie lager) helpt je de tool eenvoudig te situeren.
Daarnaast zijn er binnen deze tools nog twee niveaus te onderscheiden: tools die bedoeld zijn voor de korte cyclus en tools die bedoeld zijn voor de medium cyclus.
Kortecyclustools werken van dag tot dag, les tot les of minuut tot minuut. Ze dienen als onmiddellijke interventie, om het leren meteen bij te sturen. Mediumcyclustools zet je meermaals in over meerdere lessen of weken heen, bijvoorbeeld bij project- of themawerk. Met deze tools monitor je leerprogressie op de middellange termijn. Voor formatief handelen op lange termijn, over trimesters en schooljaren heen, kan je gebruikmaken van de genormeerde formatieve Diatoetsen.
Opbouw van de tools
In de hoofding van elke tool vind je de volgende elementen terug:
-
de strategie waarvoor je deze tool kan gebruiken;
- wie er evalueert / handelt;
- op welke cyclus je deze tool kan inzetten.
Verder vind je ook in elke fiche:
-
Wat is de tool?
-
Wanneer gebruik je de tool?
- Hoe gebruik je de tool? Een concreet stappenplan.
Ontdek de verschillende tools voor formatief handelen
SO
BaO
korte
Knooppuntvragen
Doel: lesbegrip peilen tijdens de les en beslissen om bij te sturen of door te gaan
SO
BaO
korte
SO
BaO
middellange
SO
BaO
middellange
SO
BaO
korte
SO
BaO
korte
SO
BaO
korte
SO
korte
SO
korte
BaO
korte
BaO
SO
lange
Bronnen
Black, P., & Wiliam, D. (1998). Inside the black box: Raising standards through classroom assessment. Phi Delta Kappan, 80(2), 139–148.
De Bruyker, M., & Vandemeulebroucke, E. (2025). Leidraad Feedback die het leren verbetert. Stichting Leerpunt. Vlaamse hertaling van Collin, J. & Quigle, A. (2021). Teacher feedback to improve pupil learning. Education Endowment Foundation.
Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112. https://doi.org/10.3102/003465430298487
Nicol, D. J., & Macfarlane-Dick, D. (2006). Formative assessment and self-regulated learning: A model and seven principles of good feedback practice. Studies in Higher Education, 31(2), 199–218. https://doi.org/10.1080/03075070600572090
Sadler, D. R. (1989). Formative assessment and the design of instructional systems. Instructional Science, 18, 119–144. https://doi.org/10.1007/BF00117714
Shute, V. J. (2008). Focus on formative feedback. Review of Educational Research, 78(1), 153–189. https://doi.org/10.3102/0034654307313795
Topping, K. J. (2009). Peer assessment. Theory Into Practice, 48(1), 20–27. https://doi.org/10.1080/00405840802577569
Wiliam, D. (2018). Embedded Formative Assessment (Tweede uitgave). Solution Tree Press.
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102
Online bestellen
Je bestelt de toetsen, het oefenmateriaal en de trainingen eenvoudig in onze webshop, wel zo makkelijk.
Veelgestelde vragen
Je vindt hier antwoorden op veelgestelde vragen over de producten en diensten van Dia, wel zo handig.
Contact
Je neemt voor al je specifieke vragen, een persoonlijk en deskundig advies of de nodige ondersteuning contact op, wel zo prettig.
